بیماری پارکینسون یک اختلال عصبی پیشرونده است که بر سیستم حرکتی بدن تأثیر میگذارد کاردرمانی در بیماری پارکینسون از پیشرفت این بیماری می کاهد. این بیماری که معمولاً در سنین میانسالی و سالمندی ظاهر میشود، با علائمی مانند لرزش، سفتی عضلات، کندی حرکات و اختلال در تعریف همراه است. در این میان، کاردرمانی به عنوان یک رشته توانبخشی جامع نگر، نقش حیاتی در مدیریت علائم، حفظ استقلال و بهبود کیفیت زندگی بیماران پارکینسون ایفا میکند. این مقاله به بررسی جامع اصول، تکنیکها و فواید کاردرمانی در بیماران پارکینسون میپردازد.
ارگوتراپیست رضا مقتدایی
کاردرمانی در بیماری پارکینسون و چالشهای عملکردی
بیماری پارکینسون ناشی از کاهش تولید دوپامین در مغز به دلیل تخریب نورونهای خاص در ماده سیاه است. این کاهش دوپامین منجر به اختلال در مدارهای عصبی مسئول کنترل حرکات میشود. بیماران پارکینسون با چالشهای عملکردی متعددی روبرو هستند:
۱٫ مشکلات حرکتی: برادیکینزی (کندی حرکات)، رژیدیتی (سفتی عضلات)، لرزش در حالت استراحت و اختلالات راه رفتن
۲٫ اختلالات تعادل: افزایش خطر افتادن به دلیل تغییرات در وضعیت بدن و واکنشهای تعادلی
۳٫ مشکلات عملکرد دستها: کاهش مهارتهای حرکتی ظریف که بر فعالیتهای روزمره زندگی تأثیر میگذارد.
۴٫ خستگی: خستگی زودرس که مشارکت در فعالیتها را محدود میکند
۵٫ مشکلات شناختی: در برخی بیماران، کاهش سرعت پردازش اطلاعات و عملکردهای اجرایی مشاهده میشود.
اهداف کلی کاردرمانی در بیماری پارکینسون
کاردرمانگران با در نظر گرفتن این چالشها، اهداف زیر را دنبال میکنند:
۱٫ حفظ و بهبود استقلال در فعالیتهای روزمره زندگی (ADLs)
۲٫ افزایش ایمنی و کاهش خطر سقوط
۳٫ بهبود هماهنگی و مهارتهای حرکتی
۴٫ آموزش استراتژیهای جبرانی برای غلبه بر محدودیتها
۵٫ حفظ مشارکت در فعالیتهای معنادار زندگی
۶٫ حمایت از سلامت روانی و عاطفی بیمار
۷٫ آموزش مراقبان و خانواده
ارزیابی های تخصصی کاردرمانی
قبل از طراحی برنامه مداخله، کاردرمانگران ارزیابیهای جامعی انجام میدهند برخی از این ارزیابی های کاردرمانی در بیماری پارکینسون عبارتند از :
۱٫ ارزیابی عملکردی
– مقیاس Unified Parkinson’s Disease Rating Scale (UPDRS): ارزیابی جامع علائم حرکتی و غیرحرکتی
– آزمون زمان برخاستن و راه رفتن (TUG): سنجش تحرک و تعادل
– پروفایل فعالیتهای روزمره زندگی پارکینسون (PADLS): ارزیابی استقلال عملکردی
۲٫ ارزیابی محیط خانه و کار
– شناسایی موانع فیزیکی و نیازهای تطبیقی
– ارزیابی ایمنی محیط زندگی
۳٫ ارزیابی شناختی
– بررسی عملکردهای اجرایی، توجه و سرعت پردازش ،حافظه و قدرت حل مسئله.
مداخلات کاردرمانی در بیماری پارکینسون
برنامههای کاردرمانی در بیماران پارکینسون بسیار فردی بوده و بر اساس نیازهای خاص هر بیمار طراحی میشود. برخی از مداخلات رایج شامل:
۱٫ آموزش فعالیتهای روزمره زندگی (ADL Training)
– تکنیکهای تطبیقی برای لباس پوشیدن: استفاده از ابزارهای کمکی مانند قلابهای دکمه، کشیدن بند کفش
– تکنیکهای غذا خوردن: استفاده از ظروف با دستههای ضخیم، زیردستی های غیرلغزنده
– تکنیکهای بهداشت شخصی: نصب دستگیرههای کمکی در حمام، استفاده از مسواک و شانه با دسته بلند
۲٫ تمرینات حرکتی هدفمند
– تمرینات دامنه حرکتی: برای کاهش سفتی و حفظ انعطاف پذیری مفاصل
– تمرینات تقویتی: به ویژه برای عضلات تنه و اندامهای تحتانی
– تمرینات راه رفتن: با تأکید بر طول گام، وضعیت بدن و حرکات بازوها
– تمرینات حرکات ظریف دست: برای بهبود مهارتهای دستکاری
۳٫ استراتژیهای جبرانی
– تکنیکهای محرک خارجی: استفاده از نشانههای بینایی (خطوط روی زمین) یا شنیداری (مترونوم) برای بهبود راه رفتن
– تقسیم وظایف: تجزیه فعالیتهای پیچیده به مراحل سادهتر
– استراتژیهای توجهی: آموزش تمرکز آگاهانه بر حرکات
۴٫ آموزش تعادل و پیشگیری از سقوط
– تمرینات تعادلی ایستا و پویا
– آموزش تکنیکهای صحیح برخاستن از زمین
– توصیههای محیطی برای کاهش خطر سقوط در خانه
۵٫ مداخلات شناختی-حرکتی
– تمرینات دوگانه: انجام همزمان فعالیتهای حرکتی و شناختی
– استراتژیهای سازماندهی و برنامه ریزی فعالیتها
۶٫ استفاده از فناوریهای کمکی
– ابزارهای تطبیقی: مانند وسایل آشپزخانه با طراحی ویژه، ابزارهای نوشتن با دسته ضخیم
– فناوریهای هوشمند: اپلیکیشنهای یادآور دارو، سیستمهای مانیتورینگ حرکتی
۷٫ آموزش و مشاوره خانواده
– آموزش تکنیکهای کمک به بیمار
– مدیریت بار مراقبتی
– تعدیلات محیطی در خانه
رویکردهای تخصصی در کاردرمانی پارکینسون
۱٫ رویکرد LSVT BIG
برنامه LSVT BIG یک روش درمانی مبتنی بر شواهد است که به طور خاص برای بیماران پارکینسون طراحی شده است. این برنامه بر:
– افزایش دامنه حرکات
– بهبود آگاهی حرکتی
– آموزش استفاده از حرکات بزرگ در فعالیتهای روزمره تأکید دارد.
۲٫ تمرینات ریتمیک
استفاده از موسیقی و ریتم برای بهبود الگوهای حرکتی و راه رفتن.
۳٫ تمرینات توجهی
آموزش بیماران برای تمرکز آگاهانه بر حرکات و غلبه بر اتوماتیسم از دست رفته.
مدیریت مراحل مختلف بیماری
برنامه کاردرمانی با پیشرفت بیماری تطبیق داده میشود:
۱٫ مراحل اولیه
– تأکید بر حفظ استقلال و مشارکت در فعالیتهای معنادار
– آموزش استراتژیهای اولیه برای مدیریت علائم
– تمرینات پیشگیرانه برای حفظ دامنه حرکتی و قدرت
۲٫ مراحل میانی
– افزایش استفاده از استراتژیهای جبرانی
– تعدیلات بیشتر در محیط و فعالیتها
– تمرینات پیشرفتهتر تعادل و راه رفتن
۳٫ مراحل پیشرفته
– حفظ حداکثر عملکرد ممکن با کمک ابزارهای تطبیقی
– تمرکز بر کیفیت زندگی و راحتی
– آموزش مراقبان برای کمکهای پیشرفته
چالشهای خاص و راهکارهای کاردرمانی
۱٫ “یخ زدگی” راه رفتن (Freezing of Gait)
– استفاده از نشانههای بینایی (خطوط روی زمین)
– نشانههای شنیداری (مترونوم، شمارش)
– تکنیکهای ذهنی (تصور قدم زدن بر روی تخم مرغ)
۲٫ اختلالات بلع
– تمرینات وضعیت دهی سر و گردن
– تکنیکهای جبرانی بلع
– تعدیلات بافت غذا
۳٫ اختلالات گفتاری
– تمرینات تنفسی
– تکنیکهای افزایش بلندی صدا
همکاریهای بین رشتهای
کاردرمانگران به عنوان بخشی از تیم چندرشتهای کاردرمانی در بیماری پارکینسون عمل میکنند و با متخصصان زیر همکاری نزدیک دارند:
– نورولوژیست ها
– گفتاردرمانگرها
– روانشناسان
– مددکاران اجتماعی
توصیههای برای بیماران و خانوادهها
۱٫ مداخله زودهنگام: شروع کاردرمانی در مراحل اولیه بیماری را برای حفظ عملکرد آغاز نمایید.
۲٫ تمرینات روزانه: انجام منظم تمرینات تجویز شده در خانه را به تعویق نیندازید .
۳٫ تعدیلات محیطی: ایجاد محیطی امن و قابل دسترس در خانه فراهم کنید .
۴٫ مشارکت فعال: درگیر شدن در فرآیند درمان و تعیین اهداف شخصی را مهیا نمایید.
۵٫ پشتیبانی عاطفی: اهمیت حمایت روانی و اجتماعی را برای بیماران ایجاد کنید .
نتیجهگیری
کاردرمانی در مدیریت جامع بیماری پارکینسون نقش حیاتی ایفا میکند. با رویکردی فرد محور و مبتنی بر شواهد، کاردرمانگران به بیماران کمک میکنند تا با وجود چالشهای ناشی از بیماری، حداکثر استقلال و کیفیت زندگی را حفظ کنند. از طریق ترکیبی از تمرینات هدفمند، استراتژیهای جبرانی و تعدیلات محیطی، کاردرمانی در بیماری پارکینسون توانسته است امید و عملکرد را به زندگی بسیاری از بیماران پارکینسون بازگرداند. با پیشرفتهای اخیر در درک بیماری و توسعه روشهای نوین کاردرمانی، آینده امیدوارکننده ای برای بهبود زندگی این بیماران پیش رو است.